در یک تا دو دههء گذشته، بسیاری از سازمانها نوع خاصی از طراحی محل کار را که اصطلاحا به آن، “فضای باز” گفته میشود، اقتباس کردهاند (مارتینز، ۱۹۹۰). این نوع طراحی محل کار در آغاز به وسیلهء کارخانههای سازندهء وسایل خانگی (در آلمان) مورد استفاده قرار گرفت و طی آن، دیوارهای اتاقها برداشته شد و فضای کار وسعت پیدا کرد. در این نوع طراحی، واحدهای مختلف کار با توجه به ماهیت آن تقسیمبندی میشود و هر واحد کار نیز نزدیک واحد کار مرتبط دیگر قرار میگیرد. برای مثال، واحد مالی در یک سالن، واحد فروش در سالن دیگر و … مستقر میشوند. هدف اصلی ابداع کنندگان این طرح آن بوده است که با حذف دیوارهای اتاق کار، کارکنان بتوانند با یکدیگر بهتر ارتباط برقرار سازند، کمک رسانی به آنان سادهتر انجام گیرد و سرپرست واحد نیز بهتر بتواند فعالیتهای افراد تحت نظارت خود را جهت دستیابی به هدفهای از پیش تعیین شدهء سازمان، هماهنگ سازد.
در طرح فضای باز، از سه روش استفاده میشود. در طراحی از نوع ساده یا بی آلایش (freestanding) که ضمنا به آن طرح اتاق کارکنان (bullpen design) نیز گفته میشود، میزهای کار همه کارکنان در سالن بزرگی که کاملا باز است و بین بخشهای مختلف آن نیز دیواری وجود ندارد، گذاشته میشود. در طرح یا برنامهء یکریخت (uniform plan) میزهای کار افراد در فاصلههای یکسان از هم قرار میگیرند و این میزها به وسیلهء اتاقکهای مستطیلی شکل، از هم جدا میشوند. در طرح معروف به جایگاههای کار با شکل اختیاری (free-form stations)، از طرحهای مختلف به گونهای استفاده میشود که نیازهای مختلف هر یک از کارکنان در محیط، برآورده یا تامین شود.
هر چند ممکن است طرح فضای باز محل کار جذاب یا خوشایند باشد، اما نتایج تحقیقات، سودمندی آن را چندان تایید نکرده است.
هرچند اجرای طرح فضای باز محل کار میتواند باعث افزایش تماس و ارتباط افراد با یکدیگر شود و هزینههای آن نیز در مقایسه با روشهای سنتی کمتر است، اما غالبا باعث کاهش بهرهوری و رضایت شغلی کارکنان میشود (سانداستروم و دیگران، ۱۹۹۴). نتایج حاصل از یک مطالعه در ۱۴ سازمان (که طی آن از ۴۰۰ نفر از کارکنان مصاحبه شده بود) نشان داد بهترین پیشگویی کنندهها (predictors) در زمینهء رضایت کارکنان از فضای کار خود، فضای ذخیرهسازی (storage space) و توانایی افراد برای سازگار کردن یا کنترل خود بر فضایی است که در آن کار میکنند (اونیل، ۱۹۹۴). در این بررسی مشخص شد که نوع تیغه یا دیواره، ارتفاع دیوارهها و طول اتاقک مربع شکل با میزان رضایت یا عملکرد شغلی افراد، رابطه یا همبستگی خاصی ندارد.
منبع: کتاب روانشناسی کار تالیف دکتر محمود ساعتچی
